Ελληνικές Μουσικές Γιορτές

Η Συναυλία στις 16 Μαΐου

>

Η Ζεφύρα, Τα Ξωτικά Νερά, η Λιονέλλα και η Νύχτα του Άϊ Γιαννιού

Επιτυχημένα διεξάγεται ο 12ος κύκλος των Ελληνικών Μουσικών Γιορτών με όπερες και οπερέττες Ελλήνων συνθετών να παρουσιάζονται στο κοινό σε συναυλιακή μορφή. Τη Δευτέρα 16 Μαΐου 2016 παρουσιάστηκαν στο Θέατρο Παλλάς ο Πρόλογος της όπερας του Μανώλη Καλομοίρη Τα Ξωτικά Νερά, το Πρελούδιο της όπερας Ζεφύρα του Πέτρου Πετρίδη, απόσπασμα της όπερας Λιονέλλα του Σπύρου Σαμάρα καθώς και σε πρώτη παγκόσμια παρουσίαση η γερμανόφωνη όπερα του Δημητρίου Λιάλιου Johannisnacht [Νύχτα Άϊ Γιαννιού]. Την Μουσική Διεύθυνση είχε η “ψυχή” των Ελληνικών Μουσικών Γιορτών, ο Βύρων Φιδετζής.

 

Το κοινό που προσήλθε, πλήρως ενημερωμένο, δεν δίστασε να αντιδράσει (σχεδόν να γιουχάρει) την εκπρόσωπο των πολιτικών θεσμών της διοργάνωσης, η οποία στη ομιλία της πριν τη συναυλία ανέγνωσε το όνομα του Σπύρου Σαμάρα ως Σπύρου... Σαμαρά. Το κοινό έσπευσε να διορθώσει την προφανή άγνοιά της για το όνομα του κορυφαίου διεθνώς Έλληνα συνθέτη του 19ου και 20ού αιώνα φωνάζοντας “Σαμάρας!” Ανάλογη άγνοια επέδειξε και ο εκπρόσωπος του Δήμου Αθηναίων, που προφανώς για κατεξοχήν επικοινωνιακούς λόγους συμμετέχει στη διοργάνωση. Μίλησε για «έργα που παίζονται για δεκαετίες» χωρίς να γνωρίζει φυσικά πως τα έργα, για τα οποία μιλούσε, επαναλαμβάνονται μετά από σιωπή 40, 50, 60 χρόνων, που φτάνει ή υπερβαίνει στην περίπτωση μερικών τον έναν αιώνα, κάτι που είναι αντιστρόφως ανάλογο με τη δημοτικότητα των ίδιων των έργων. Επομένως, τα έργα στα οποία αναφέρθηκε ο εν λόγω πολιτικός εκπρόσωπος, δεν παίζονται - όπως θα τους άξιζε-  για δεκαετίες αλλά... μετά από δεκαετίες. Αυτό μάλιστα συμβαίνει συχνά με τη συμβολή της τύχης ή της θέλησης μεμονωμένων προσώπων του μουσικού χώρου, καθώς κάποια από τα έργα διεθνώς αναγνωρισμένων κορυφαίων Ελλήνων συνθετών, όπως ο Παύλος Καρρέρ, δεν έχουν παιχθεί... ποτέ  ή σχεδόν ποτέ. Ένα από αυτά είναι και η όπερα Fior di Maria [Μαριάνθη] του Παύλου Καρρέρ, που θα παρουσιαστεί επίσης από τις Ελληνικές Μουσικές Γιορτές στις 4 Ιουνίου 2016 σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση της νέας ενορχήστρωσης του Βύρωνα Φιδετζή. Η όπερα ανέβηκε το 1868, η παρτιτούρα της όμως χάθηκε. Μετά από σιωπή περίπου ενάμιση αιώνα, ο Βύρων Φιδετζής δημιούργησε νέα ενορχήστρωση ώστε να παρουσιαστεί στο κοινό μια από τις όπερες ενός συνθέτη, του οποίου όλες οι πρεμιέρες δημιουργούσαν κάτι περισσότερο από ενθουσιασμό τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, ενώ η μετέπειτα πορεία τους δεν γνώριζε την ανάλογη θεσμική υποστήριξη.

 

Η όπερα Τα Ξωτικά Νερά του Μανώλη Καλομοίρη, της οποίας τον Πρόλογο ακούσαμε το βράδυ της  Δευτέρας, γράφτηκε από 1946 έως το 1950 και παρουσιάστηκε σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση από την Εθνική Λυρική Σκηνή την Καλλιτεχνική Περίοδο 1950-1951. Επαναλήφθηκε για μία Καλλιτεχνική Περίοδο 1997-1998. Ο Μανώλης Καλομοίρης ήταν ένας συνθέτης έργων με πολλαπλές συνδηλώσεις, ο ίδιος όμως ήταν ένας άνθρωπος αρκετά δογματικός. Τα «μανιφέστα» [Υποσημείωση 1] του για την Εθνική Μουσική Σχολή, στα οποία πέραν του κριτηρίου της εθνικής γλώσσας διακηρύσσονταν επιπλέον μουσικολογικά και άλλα κριτήρια για το τι είναι «εθνικό» με βάση την κρίση του ίδιου του συνθέτη, οδήγησε όχι μόνο στη διαχρονική διαμάχη του με άλλους κορυφαίους Έλληνες συνθέτες, όπως ο Σπύρος Σαμάρας (διαμάχη που είχε περάσει ακόμη και στα νούμερα των θεατρικών επιθεωρήσεων [Υποσημείωση 2]), αλλά και στην υπονόμευση της εγχώριας σταδιοδρομίας των συνθετών με τους οποίους διαφωνούσε. Οι διαμάχες αυτές κορυφώθηκαν στον σχεδόν παγιωμένο διαχωρισμό των Ελλήνων μουσικών σε “Καλομοιρικούς” και “Επτανησιακούς”, με τους δεύτερους να έχουν “καταταγεί” στην Επτανησιακή Σχολή, όπως ο Παύλος Καρρέρ. Όλοι τους εξέφραζαν τόσο το πάθος για τη λυρική μουσική όσο και την αγάπη τους για την μόλις απελευθερωμένη (στην περίπτωση των Σπύρου Σαμάρα και Παύλου Καρρέρ) πατρίδα τους. Δεν έχει κατορθωθεί μέχρι σήμερα οι Έλληνες συνθέτες να γίνουν αντιληπτοί ως μέρος της ενιαίας ελληνικής λυρικής μουσικής σκηνής, παρά τις διαφορές τους. Στο πλαίσιο των Ελληνικών Μουσικών Γιορτών γίνεται μια τέτοια έντιμη προσπάθεια με τους Έλληνες συνθέτες να παρουσιάζονται από κοινού τις ίδιες βραδιές συμπληρώνοντας ο ένας τον άλλον.

 

Ο Πρόλογος των Ξωτικών Νερών, που ακούσαμε το βράδυ της Δευτέρας, είχε προβλεφθεί από τον συνθέτη και για συναυλιακή παρουσίαση, γραμμένος επίσης σε εκδοχή για φωνές και πιάνο. Η μέτζο σοπράνο «Αφηγήτρια» (Χρυσάνθη Σπιτάδη), που πρωταγωνιστεί στον Πρόλογο, μας μετέφερε τα λόγια του Ποιητή ο οποίος - σύμφωνα με το λιμπρέττο - εμπνεύστηκε το έργο του όταν φαντάστηκε ένα από τα εφτά δάση του Κουλά που «μέσα εκεί ζούσανε κάποιοι άλλοι απ' τους ανθρώπους πιο ευτυχείς μέσα στο σκοτάδι» [Υποσημείωση 3]. Η σοπράνο κολορατούρα που ενσάρκωνε το ρόλο του «Πουλιού» (Κατερίνα Κουφοχρήστου) τραγούδησε τόσο χρωματιστά σαν πουλί, ενώ η εμφάνισή της - παρά την έλλειψη κοστουμιών και σκηνικών – είχε φροντίσει να είναι ονειρική, όσο ονειρική ήταν η μουσική αλλά και ο συνολικός χαρακτήρας του έργου. Το ίδιο βράδυ πήραμε μια γεύση από την όπερα Λιονέλλα του Σ. Σαμάρα, την οποία ακολουθεί η φήμη της αποτυχίας, καθώς κατέβηκε αμέσως μετά την πρεμιέρα της στη Σκάλα του Μιλάνου το 1891. Στα κείμενά του στο πρόγραμμα εκδηλώσεων του 12ου Κύκλου των Ελληνικών Μουσικών Γιορτών, το οποίο μπορούν να προμηθευθούν όλοι όσοι προσέλθουν στις παραστάσεις, ο Βύρων Φιδετζής μας πληροφορεί [Υποσημείωση 4] ότι από την έρευνα έχει προκύψει πως η Λιονέλλα του Σαμάρα τελικά κατέβηκε λόγω καλλιτεχνικών ανταγωνισμών μεταξύ του Σ. Σαμάρα και του Ρ. Λεονκαβάλλο και όχι λόγω αποτυχίας. Η πρεμιέρα της Λιονέλλα του Σ. Σαμάρα έγινε το 1891. Μουσικά της μέρη, και κυρίως η περίφημη άρια «Ridi Pagliaccio!», ενυπάρχουν και στην όπερα Παλιάτσοι του Ρ. Λεονκαβάλλο, η οποία ανέβηκε το 1892. Ο Λεονκαβάλλο κατηγόρησε τον Σαμάρα για υποκλοπή υλικού. Η αλήθεια ήταν πως ανήκαν και οι δύο στον ίδιο εκδότη, τον Ε. Σοντσόνιο, οπότε η υποκλοπή υλικού – για όποιον είχε τέτοια πρόθεση - δεν ήταν κάτι το δύσκολο. Άλλωστε, ήταν τόση η διεθνής απήχηση του Σαμάρα, ενός συνθέτη που έκανε το κοινό κυριολεκτικά να παραμιλάει στην πρεμιέρα της όπερας Φλόρα Μιράμπιλις [Υποσημείωση 5], που δεν αποκλείεται να πυροδότησε την ανταγωνιστική, ακόμα και κακοπροαίρετη, συμπεριφορά συναδέλφων.

 

Τη συναυλία της Δευτέρας είχε ήδη ανοίξει το Πρελούδιο από την όπερα Ζεφύρα του Πέτρου Πετρίδη, προετοιμάζοντάς μας για τον ακόλουθο Πρόλογο των Ξωτικών Νερών, με τα ανατολικά στοιχεία της σύνθεσης να παραπέμπουν στην ονειρική και εξωτική ατμόσφαιρα που θα ακολουθούσε. Για την συγκεκριμένη όπερα, την μοναδική του Πέτρου Πετρίδη, ο ερευνητής και οαρχιμουσικός Βύρων Φιδετζής γράφει: «Στα τέλη του 2008 πληροφορήθηκα ότι από κάποιον οίκο δημοπρασιών στο Παρίσι θα δημοπρατείτο η χειρόγραφη παρτιτούρα του πρελούδιου από την όπερα του Πέτρου Πετρίδη Ζεμφύρα (ή και Ζεφύρα). Χάρη στη συμπαράσταση του τότε ΕΤΟΣ της ΚΟΑ, έγινε εφικτό η παρτιτούρα  αυτή να έρθει τον Οκτώβριο του 2009 στην Αθήνα» [Υποσημείωση 6]. Από την έρευνα προέκυψε πως η όπερα του Πέτρου Πετρίδη Ζεφύρα, με το λιμπρέττο της βασισμένο στο διήγημα του ποιητή Γεωργίου Δροσίνη «Το βοτάνι της αγάπης», είχε γραφεί σε πρώτη μορφή το 1920, ενώ η παρτιτούρα που φυλάσσεται σε αρχείο της Αθήνας, και που είναι επίσης ανεκτέλεστη, χρονολογείται στη δεκαετία του 1960.  Σε επιστολή του ο συνθέτης προς τον ποιητή Γ. Δροσίνη με ημερομηνία 7 Ιουλίου 1922 γράφει πως σκόπευε να παραδώσει την όπερα για «εκτέλεση σε μία απ' τις μεγάλες ορχήστρες του Παρισιού» [Υποσημείωση 7].

 

Στο δεύτερο μέρος της συναυλίας ακούσαμε τη μουσικό παραμύθι Johannisnacht [Νύχτα Άϊ Γιαννιού] του Δημητρίου Λιάλιου, έργο που οφείλει την πρώτη παγκόσμια εκτέλεσή του στην ανακάλυψη [Υποσημείωση 8] του μουσικού αρχείου του συνθέτη από τον Βύρωνα Φιδετζή. Το απέδωσαν έξοχα η υψίφωνος Σοφία Κυανίδου ως «Γκέρτρουντ», ο τενόρος Γιάννης Χριστόπουλος ως «Κουρτ», η σοπράνο κολορατούρα Κατερίνα Κουφοχρήστου και οι μέτζο σοπράνο Σταματία Μολλούδη και Χρυσάνθη Σπιτάδη ως «Νεράιδες», ο βαρύτονος Κωστής Ρασιδάκις ως «Χούνουλφ» και ο μπάσσος Πέτρος Μαγουλάς ως το «Πνεύμα της Λίμνης». Δεν λείπει η αίσθηση πως θα είχαμε απολαύσει ακόμη περισσότερο όλα τα έργα εάν τα είχαμε δει σε ολοκληρωμένη θεατρική μορφή, με σκηνικά και κοστούμια, που κάνουν τους ρόλους και τη δράση πιο σαφείς στους θεατές. Αυτό όμως έχει σίγουρα άμεση σχέση με τα διαθέσιμα τεχνικά και υλικά μέσα, και το σίγουρο είναι πως δεν μας εμπόδισε να ταξιδέψουμε με η μουσική, τις  ονειρικές φωνές των μονωδών, αλλά και το μαεστρικό πάθος του Βύρωνα Φιδετζή πάντοτε συνδυασμένο με αυθεντική ευγένεια.

 

 

Παραπομπές

 

[Υποσημείωση 1] N. A. Δοντάς, «Το μανιφέστο του 1908», Τα Ξωτικά Νερά - Παλιάτσοι,, έντυπο πρόγραμμα καλλιτεχνικής περιόδου 1997-1998, Ιστορικό Αρχείο Ε.Λ.Σ.

 

 [Υποσημείωση 2] Κ. Ρωμανού, «Σπύρος Φιλ. Σαμάρας», Φλόρα Μιράμπιλις, έντυπο πρόγραμμα καλλιτεχνικής περιόδου 1978-1979/1979-1980, Ιστορικό Αρχείο Ε.Λ.Σ.

 

[Υποσημείωση 3] «Μ. Καλομοίρης, Τα Ξωτικά Νερά – Πρόλογος (ποιητικό κείμενο)», Ελληνικές Μουσικές Γιορτές 2016, Πρόγραμμα  Εκδηλώσεων, Αθήνα, 2016, σ. 25.

 

[Υποσημείωση 4] Β. Φιδετζής, «Σπύρου Σαμάρα (1861-1917), Ουγγρική Ραψωδία από την όπερα Λιονέλλα»,  Ελληνικές Μουσικές Γιορτές 2016, Πρόγραμμα Εκδηλώσεων, Αθήνα, 2016, σ. 23.

 

[Υποσημείωση 5]  Κ. Ρωμανού, «Σπύρος Φιλ. Σαμάρας», Φλόρα Μιράμπιλις, έντυπο πρόγραμμα καλλιτεχνικής περιόδου 1978-1979/1979-1980, Ιστορικό Αρχείο Ε.Λ.Σ.

 

[Υποσημείωση 6]  Β. Φιδετζής, «Πέτρου Πετρίδη (1892-1977), Πρελούδιο από το μουσικόδραμα Ζεμφύρα», Ελληνικές

Μουσικές Γιορτές 2016, Πρόγραμμα Εκδηλώσεων, Αθήνα, 2016, σ. 22.

 

[Υποσημείωση 7]  Β. Φιδετζής, «Πέτρου Πετρίδη (1892-1977), Πρελούδιο από το μουσικόδραμα Ζεμφύρα», Ελληνικές Μουσικές Γιορτές 2016, Πρόγραμμα Εκδηλώσεων, Αθήνα, 2016, σ. 22.

 

[Υποσημείωση 8] Β. Φιδετζής, «Δημητρίου Λιάλιου (1869-1940), Johannisnacht (Νύχτα Άϊ Γιαννιού)», Ελληνικές  Μουσικές Γιορτές 2016, Πρόγραμμα Εκδηλώσεων, Αθήνα, 2016, σ. 23.

 

 

Vulva: Το περιοδικό σε ΜΙΑ σελίδα. Η σύγχρονη ελληνική δημιουργία

σε μόδα, φωτογραφία, θέατρο, μουσική, αρθρογραφία, ρεπορτάζ δρόμου.

....................................................................................................................................................................................

Vulva: The magazine in ONE page. Contemporary hellenic creation

in fashion, photography, theatre, music, design, articles, street reportage.